Pieniądz – definicje, cechy, funkcje, historia

Spornym problemem jest próba definiowania pieniądza na podstawie pełnionych przez niego funkcji. Dość często wybiera się jedną z funkcji, uznając ją za najważniejszą, co pozwala przyjmować ją za definicję pieniądza. I tak najczęściej spotykane definicje pieniądza to:

  • powszechny ekwiwalent w wymianie towarowej
  • absolutnie płynny, nieprzynoszący dochodu finansowy składnik majątku
  • miernik wartości

pieniadzeKażda z tych definicji akcentuje tylko jedną funkcję pieniądza, jego istota zaś polega na tym, że jest zdolny do pełnienia wszystkich wymienionych funkcji, mimo że w danym akcie i momencie spełnia tylko jedną. Nie byłby jednak w stanie pełnić jej właściwie, gdyby nie spełniał wszystkich pozostałych. Musimy również pamiętać, że posługując się jedną z podanych definicji pieniądza, składamy jednoznaczną deklarację na temat reprezentowanej przez siebie doktryny ekonomicznej. Definiując pieniądz jako środek wymiany, deklarujemy się jako przedstawiciele ekonomii J.M. Keynesa, w której zasadniczą rolę odgrywają strumienie. Pieniądz jako absolutnie płynny składnik majątku jest postrzegany przez monetarystów, dla których gospodarka to przede wszystkim zbiór zasobów. Z kolei funkcje pieniądza jako miernika wartości podkreśla doktryna ekonomiczna K. Marksa i wyrosła na jej podstawie ekonomia marksistowska. Najbezpieczniej jest zatem definiować pieniądz, podając wszystkie pełnione przez niego funkcję.

Podstawowe funkcje pieniądza

Zarówno podczas całej swojej historii istnienia jak i obecnie pieniądz pełni cztery podstawowe funkcje. Są one jednak mocno od siebie zależne i jak już pisałem na stronie głównej istota pieniądza polega na tym, iż jest on w stanie pełnić je wszystkie jednocześnie.

Funkcje pieniądza:

  • Pośrednik wymiany
  • Środek płatniczy
  • Środek przetrzymywania majątku
  • Miernik wartości

Pośrednik wymiany

Pieniądz w rezultacie odejścia od gospodarki naturalnej i barteru, postępującego społecznego podziału pracy oraz rozwoju społecznego wyłonił się ze świata dóbr zaspokajających określone potrzeby człowieka, by stać się wyłącznie pośrednikiem w wymianie towarowej. Tę funkcję wypełnia dobrze, gdy jest powszechnym ekwiwalentem, powszechnie akceptowanym zamiennikiem towarów.

Środek płatniczy

Pieniądz, pełniąc tę funkcję, ma moc zwalniania z zobowiązań. Dłużnik zwalnia się za pomocą pieniądza z zobowiązań względem wierzyciela. Pieniądz jako właściwy środek płatniczy staje się instrumentem finansowym mającym absolutna moc zwalniania z zobowiązań. Absolutna płynność pieniądza oznacza, że wierzyciel nie może odmówić przyjęcia zapłaty w tej formie. Z tą cecha pieniądza związane jest również jego określenie jako prawnego środka płatniczego.

Środek przetrzymywania majątku

Dwie wcześniej podane funkcje pieniądz spełnia „pozostając w ruchu” wówczas gdy płacimy sprzedawcy, wierzycielowi, itp. Jednak by pieniądz mógł wystąpić w tej roli, należy go zgromadzić i posiadać, wówczas pieniądz pozostaje „w spoczynku”. Podmioty gospodarcze gromadzą i posiadają pieniądze, by zapewnić sobie możliwość dokonywania zakupów i spłaty zobowiązań. Cechy te są związane z płynnością pieniądza. Pieniądz jest absolutnie płynnym, nieprzynoszącym dochodu składnikiem majątku finansowego (aktywem, majątkiem, instrumentem finansowym)

Miernik wartości

Za pomocą pieniądza wyrażamy wartość wszystkich towarów, zasobów i strumieni gospodarczych. W tym przypadku nie wykorzystujemy konkretnych zasobów dobra gospodarczego, jakim są pieniądze, posługujemy się jedynie ideą pieniądza, wystarczy wiedza, że coś takiego istnieje. Odwołujemy się w tym przypadku jedynie do abstrakcyjnej kategorii, jaką jest pieniądz.

Niezbędne cechy pieniądza

W dotychczasowej historii role pieniądza pełniły te dobra gospodarcze, które w danej epoce, ze względu na poziom świadomości społecznej, postęp techniczny i rozwój gospodarczy, w sposób najlepszy mogły spełniać funkcję oczekiwane od pieniądza. Wśród wielu cech, jakie powinny mieć dobra wykorzystywane jako pieniądz, należy wyróżnić:

  1. Rzadkość w sensie ekonomicznym – najbardziej akceptowane stwierdzenie dotyczące optymalnej ilości pieniądza w obiegu to: pieniądza powinno być tyle ile go potrzeba. Nadmiar pieniądza prowadzi zawsze do inflacji, brak – do recesji i bezrobocia.
  2. Trwałość – funkcje pieniądza spełniać może dobro, które nadaje się do magazynowania i przetrzymywania majątku.
  3. Podzielność i łatwość w transporcie – pieniądz jako środek wymiany powinien umożliwiać płatności za dowolne podzielne porcje towaru. Wymiana towarowa wiąże się z transportem – komunikacją. Pieniądz musi być adekwatny do dominującego w danym okresie środka transportu.

Historia pieniądza

Historia pieniądza w istocie to ciągłe próby poszukiwania takiego dobra, które najlepiej w danym okresie spełniać mogło funkcje przypisywane pieniądzowi. Na często stawiane pytanie, kto wymyślił pieniądz, prawdopodobna odpowiedź brzmi: nikt. Pieniądz nie jest bowiem efektem intelektu pojedynczego człowieka czy zbiorowości, jest efektem zbiorowego doświadczenia społeczeństw.historia

Pieniądz daje się podzielić na trzy podstawowe rodzaje wynikające z samej jego istoty – źródeł pochodzenia oraz zasad regulujących jego emisje i obieg.

  • Pieniądz naturalny – jest jednym z dóbr naturalnych danych przez przyrodę. O jego emisji i ilości w obiegu decydują w ostateczności odkryte i dostępne zasoby dobra, które stanowią surowiec dla pieniądza. Pieniądz w tej formie występował w formie licznych dóbr użytkowych, które były jednocześnie wykorzystywane jako pośrednik w wymianie, tj. zboże, bydło, skóry itp. Najdłużej wykorzystywane były kruszce szlachetne, które początkowo ważono, a następnie występowały w formie monet – cechowanych znaków pieniężnych. Pieniądz naturalny występował od początków dziejów ludzkości. Najstarsza moneta pochodzi z VII wieku p.n.e. i zastała wykopana na terenach byłego państwa Lidia na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej. (przedstawiona na rysunku powyżej)
  • Pieniądz kredytowy – to pieniądz papierowy wymienialny na kruszce (złoto, srebro) emitowany przez banki, będący potwierdzeniem umowy kredytowej między bankiem i jego klientem.
  • Pieniądz dekretowy- to pieniądz, o którego emisji i zasadach obiegu decydują dekrety władzy państwowej. Pieniądz ten występował zarówno w formie monet kruszcowych jak i w formie pieniądza papierowego – banknotów emitowanych przez banki publiczne, które obecnie pełnia role banków centralnych. Nadrzędna cechą pieniądza państwowego nie jest jego forma, może nim być zarówno pieniądz naturalny, jak i pieniądz papierowy. Jego forma i emisja jest jednak regulowana przez przedstawiciela państwa – obecnie banki centralne.

Formy współczesnego pieniądza

kartaWe współczesnej gospodarce role pieniądza, czyli powszechnie akceptowanego ekwiwalentu towarów oraz środka mającego absolutną moc zwalniania z zobowiązań, pełnią:

  1. Pieniądz gotówkowy – banknoty i monety emitowane przez banki centralne i będące w posiadaniu gospodarstw domowych i przedsiębiorstw.
  2. Pieniądz bezgotówkowy – pieniądz istniejący w formie zapisu na rachunkach rozliczeniowych klientów banków depozytowo – kredytowych.
  3. Pieniądz elektroniczny – elektroniczny odpowiednik znaków pieniężnych przechowywany na elektronicznych nośnikach informacji i przyjmowany jako środek płatniczy.

Współczesny pieniądz jest instrumentem finansowym spełniającym podstawowa zasadę rachunkowości – podwójnego zapisu. Zawsze występuje w aktywach właściciela i jednocześnie w pasywach innego podmiotu (emitenta). Występujące w trzech formach pieniądze są aktywem finansowym ich właścicieli i pasywem emitentów:

  • pieniądz gotówkowy jest zobowiązaniem banku centralnego
  • pieniądz bezgotówkowy występuje w pasywach banków depozytowo – kredytowych prowadzących rachunki klientów
  • pieniądz elektroniczny jest zobowiązaniem emitenta elektronicznego nośnika informacji (np. banku depozytowo – kredytowego, innej instytucji pieniądza elektronicznego)

Charakter współczesnego pieniądza kształtuje podstawowa zasada bankowości gospodarki rynkowej jaką jest dwuszczeblowy sektor bankowy.

  • Bank centralny, który jest bankiem emisyjnym, bankiem państwa i bankiem banków.
  • Komercyjne banki depozytowo – kredytowe, tj. przedsiębiorstwa bankowe nastawione na maksymalizacje zysku, lecz działające zgodnie z prawem bankowym.

Bank centralny, działając w interesie publicznym, emituje gotówkę, prowadzi rachunki banków komercyjnych i w miarę potrzeby jest też ich pożyczkodawcą oraz prowadzi rachunki państwa i w jego imieniu odpowiada za politykę pieniężną, której głównym skutkiem jest podaż pieniądza w gospodarce.

Podaż pieniądza

podaż pieniądzaPodaż pieniądza traktowana jest w ujęciu makroekonomicznym za pomocą tzw. agregatów pieniężnych.

Najbardziej płynnym agregatem pieniężnym jest M1, do którego należą gotówka w obiegu oraz depozyty bieżące (na rachunkach rozliczeniowych i oszczędnościowych). W niektórych krajach ten agregat jest uznawany za oficjalny miernik podaży pieniądza. Agregat pieniężny M2 – poza składnikami tworzącymi M1 – uwzględnia depozyty terminowe z pierwotnym terminem lokaty do 2 lat. Najszerzej akceptowanym na świecie oraz standardowym w Unii Europejskiej miernikiem podaży pieniądza jest agregat M3, uwzględniający ponadto papiery dłużne banków z terminem wykupu do 2 lat oraz zobowiązania banków z tytuły operacji finansowych z przyrzeczeniem odkupu, dokonywanych z instytucjami niemonetarnymi.

Karty kredytowe

Zarówno depozyty terminowe, obligacje bankowe oraz zobowiązania banków z tytuły operacji z przyrzeczeniem odkupu nie są pieniądzem sensu stricte, mają jednak tak wysoką płynność, że w skali makroekonomicznej są uznawane za prawie pieniądz (near – money), a agregat pieniężny M3 uwzględniający te dwa składniki uznawany jest za miernik podaży pieniądza.

W ujęciu makroekonomicznym ilość pieniądza w obiegu ustala się w postaci agregatów pieniężnych zróżnicowanych stopniem płynności. Należy przede wszystkim zauważyć, że do gotówki w obiegu gospodarczym zaliczają się banknoty i monety znajdujące się w posiadaniu krajowych gospodarstw domowych i przedsiębiorstw. Nie zalicza się do krajowej podaży pieniądza gotówki w kasach i skarbcach sektora bankowego oraz wypływającej za granicę. Do krajowego obiegu gospodarczego zalicza się natomiast walutę zagraniczną w posiadaniu krajowych gospodarstw domowych, według ich kursów w złotych.



You must be logged in to post a comment.